Το πλήθος στις κερκίδες ήταν το πρώτο κοινωνικό δίκτυο
Ο μακάριος Αυγουστίνος στις «Εξομολογήσεις» του ομολογεί: τον αποσπά από τη θεωρία μια σαύρα στον τοίχο. Ρωτάμε τον δεσπότη τι σκέφτεται για την αδυναμία μας να αποκολληθούμε από την ατέλειωτη ροή ειδήσεων.
Στα τέλη του 4ου αιώνα ο μακάριος Αυγουστίνος ήταν ήδη επίσκοπος, όμως στο κελί του ήταν ένας απλός άνθρωπος με πένα στο χέρι, που έγραφε ήδη τον δέκατο τόμο των «Εξομολογήσεων», αναλύοντας τις αδυναμίες του με την ίδια αμείλικτη αυστηρότητα με την οποία κάποτε ανέλυε τις αιρέσεις των άλλων. Χτυπώ διακριτικά και μπαίνω στον άγιο για μια σημαντική συνομιλία.
– Δεσπότα, συγχωρέστε την εισβολή. Έχουμε αποκτήσει μια συνήθεια που δεν μπορεί να δικαιολογηθεί. Ξεφυλλίζουμε για ώρες τη ροή ειδήσεων. Ξέρουμε ότι εκεί θα υπάρχει μόνο αρνητικό περιεχόμενο – και παρ' όλα αυτά συνεχίζουμε να κυλάμε, το δάχτυλο από μόνο του τραβιέται στην οθόνη. Είναι αδυναμία θέλησης ή κάτι χειρότερο;
Ο αρχιποιμένας της Ιππώνος αφήνει την πένα και απαντά με εγκαρδιότητα:
– Καλά έκανες που ήρθες σε μένα. Ακριβώς γι' αυτό το αίσθημα γράφω αυτή τη στιγμή – απλώς έχει διαφορετικό όνομα. Ο απόστολος Ιωάννης το ονομάζει επιθυμία των οφθαλμών. Εγώ το αποκαλώ περιέργεια. Δεν είναι αθώα. Υπάρχει η φιλομάθεια που αναζητά το ωραίο σε όλα. Και υπάρχει ένα άλλο αίσθημα, που αναζητά ακριβώς το αντίθετο, το κάνει από ανία και όχι για ωφέλεια. Τι ευχαρίστηση μπορεί να δώσει η θέα ενός κατακρεουργημένου σώματος, από το οποίο ανατριχιάζεις; Και όμως οι άνθρωποι συρρέουν για να λυπηθούν και να χλομιάσουν.
Η σαύρα στον τοίχο και ο σκύλος στο χωράφι
– Συγχωρέστε την ειλικρίνεια, δεσπότα, αλλά εύκολο είναι να συμβουλεύει κανείς από απόσταση. Εσείς δεν είχατε smartphone και κοινωνικά δίκτυα που να σας αποσπούν από τα χρήσιμα.
Χαμογελά ελαφρά:
– Δεν χρειαζόμουν καμία ροή ειδήσεων. Κάθομαι στο σπίτι, και μια σαύρα στον τοίχο κυνηγά μύγες, ή μια αράχνη τις παγιδεύει στον ιστό της – και αυτό κρατά την προσοχή μου για ώρα, αν και το πλάσμα αυτό είναι ασήμαντο και δεν με αφορά καθόλου. Και άλλοτε: καβαλώ βυθισμένος σε σπουδαίες σκέψεις, και ξαφνικά ένας σκύλος κυνηγά λαγό στο χωράφι – και ο νους μου, μαζί με το βλέμμα, δεν είναι πια μαζί μου, αλλά σε εκείνο το κυνήγι. Το σώμα δεν παρεκκλίνει από τον δρόμο, ο νους όμως – παρεκκλίνει.
– Δηλαδή το ζήτημα δεν είναι το είδος του πειρασμού, αλλά το ίδιο το γεγονός της απόσπασης;
– Ακριβώς. Δεν με αποσπά η σπουδαιότητα του γεγονότος, αλλά η ίδια η διαδικασία: κάτι κινείται, κάτι είναι καινούριο, και η ψυχή, ξεχνώντας τον σκοπό της, ορμά πίσω του, όπως ο σκύλος πίσω από τον ίδιο λαγό.
Ο φίλος που προσπάθησε να κλείσει τα μάτια
Ο μακάριος Αυγουστίνος σώπασε για λίγο και στη συνέχεια συνέχισε να διηγείται μια άλλη ιστορία.
– Θα σου πω για έναν φίλο μου. Τον έλεγαν Αλύπιο, και μισούσε τα αιματηρά θεάματα στην αρένα. Κάποτε φίλοι τον έσυραν με τη βία στους αγώνες. Τους είπε: «Ακόμα κι αν φέρετε εδώ το σώμα μου και το καθίσετε, δεν θα με κάνετε να δώσω σε αυτό το θέαμα ούτε τον νου ούτε τα μάτια μου». Και έκλεισε τα βλέφαρα.
– Αρκετά λογική άμυνα.
– Έτσι νόμιζε κι ο ίδιος. Έκλεισε όμως τα μάτια, όχι τα αυτιά. Όταν ένας από τους μαχητές έπεσε και το πλήθος βρυχήθηκε, η περιέργεια νίκησε την πρόθεσή του. Άνοιξε τα μάτια – για μια μόνο στιγμή, από καθαρή επιθυμία να μάθει τι συνέβη. Και αυτό που είδε πλήγωσε την ψυχή του βαθύτερα από ό,τι το ξίφος πλήγωσε το σώμα εκείνου που πέθαινε στην αρένα.
Μέθυσε από τη θέα του αίματος όπως από κρασί, δεν έστρεψε πια το βλέμμα αλλού, και χαιρόταν το ίδιο εκείνο θέαμα που πριν απέφευγε. Βγήκε από την αρένα διαφορετικός άνθρωπος από αυτόν που είχε μπει. Έγινε ένας από εκείνο το πλήθος – και στη συνέχεια ο ίδιος έφερνε νέους θεατές στους αγώνες.
– Αυτό είναι που με τρομάζει περισσότερο, δεσπότα. Όχι το πρώτο κλικ σε έναν σύνδεσμο με τρομακτική είδηση. Αλλά το ότι μετά συνηθίζεις – και ήδη ο ίδιος την προωθείς παρακάτω, προσθέτεις τις δέκα λέξεις αγανάκτησής σου, και ανεπαίσθητα γίνεσαι μέρος του ίδιου εκείνου πληροφοριακού θορύβου που αρχικά σε τρόμαζε.
– Κατάλαβες το πιο σημαντικό. Δεν καταστρέφει τον άνθρωπο το θέαμα αυτό καθαυτό. Τον καταστρέφει η μετατροπή του θεατή σε συμμέτοχο αυτού του θεάματος, όταν παύει να παρατηρεί αυτή την αλλαγή μέσα του.
Τι αναζητούμε στην πραγματικότητα;
– Και τι να κάνουμε τότε; Να μην κοιτάμε καθόλου τον κόσμο γύρω μας; Να κλείσουμε τα μάτια, όπως ο Αλύπιος;
– Εκείνος έκλεισε τα μάτια – και αυτό δεν βοήθησε, γιατί τα αυτιά έμειναν ανοιχτά, και η καρδιά – απροστάτευτη. Το ζήτημα δεν είναι τα μάτια ούτε οι ειδήσεις. Το ζήτημα είναι η ερώτηση που πρέπει να θέτεις στον εαυτό σου πριν απλώσεις το χέρι για την επόμενη είδηση:
Αναζητώ γνώση από αγάπη για εκείνον για τον οποίο διαβάζω, για προσευχή, για κάποιο έργο που μπορώ να κάνω; Ή αναζητώ μόνο την υπερήφανη ικανοποίηση ότι έμαθα και πάλι κάτι πρώτος; Το πρώτο χορταίνει την ψυχή. Το δεύτερο την αφήνει πεινασμένη, όσο κι αν προσπαθείς να την ταΐσεις με φτηνή τροφή.
Ο άγιος πήρε πάλι την πένα, αλλά πριν επιστρέψει στο γράψιμο, σήκωσε το βλέμμα του σε μένα.
– Δεν έγραψα αυτό το βιβλίο για να θαυμάζει ο αναγνώστης τις αδυναμίες ενός γέρου επισκόπου. Το έγραψα για να θέσει ο καθένας που αναγνωρίζει στη σαύρα του τοίχου μου τη δική του αδυναμία, την ίδια ερώτηση που επί σαράντα χρόνια θέτω στον εαυτό μου: πού κοιτά τώρα η καρδιά μου, ενώ τα μάτια είναι απασχολημένα με την κατανάλωση πληροφοριών; Θέσε αυτή την ερώτηση στον εαυτό σου απόψε, πριν πάρεις στα χέρια σου το smartphone.
