Ο Προφήτης Ελισαίος και το αίνιγμα των αρκούδων της Βαιθήλ
Η ιστορία του προφήτη Ελισαίου και των δύο αρκούδων φαίνεται να είναι η πιο σκληρή στη Βίβλο. Στην πραγματικότητα, όμως, έχει βαθύ θεολογικό νόημα.
Κάθε άνθρωπος που διαβάζει τακτικά την Αγία Γραφή, αργά ή γρήγορα συναντά αποσπάσματα που μπορούν να προκαλέσουν βαθιά σύγχυση στον άπειρο αναγνώστη. Στο Τέταρτο Βιβλίο των Βασιλειών υπάρχουν δύο σύντομες γραμμές, τις οποίες οι επικριτές της Βίβλου χρησιμοποιούν εδώ και αιώνες ως το κύριο επιχείρημα κατά της ηθικής της Παλαιάς Διαθήκης. Ο προφήτης Ελισαίος πηγαίνει από την Ιεριχώ στη Βαιθήλ, παιδιά τρέχουν προς το μέρος του φωνάζοντας λόγια χλευασμού, κατόπιν ο προφήτης τα καταριέται εν ονόματι Κυρίου, και από το δάσος βγαίνουν δύο αρκούδες που κατασπαράζουν σαράντα δύο ανθρώπους.
Με την πρώτη ματιά η εικόνα φαίνεται φρικτή: ένας αυστηρός γέροντας τιμωρεί σκληρά αθώα μικρά παιδιά για ένα ανόητο παιδικό κοροϊδευτικό τραγουδάκι. Ωστόσο, η επιφανειακή ανάγνωση της συνοδικής μετάφρασης παραποιεί σε μεγάλο βαθμό το αληθινό νόημα των γεγονότων. Αν ανοίξουμε το αρχαίο εβραϊκό πρωτότυπο και ανατρέξουμε σε επιστημονικές έρευνες, θα αποκαλυφθεί μπροστά μας μια εντελώς διαφορετική εικόνα.
Λεπτομέρειες του αρχαίου κειμένου
Η συνοδική μετάφραση χρησιμοποιεί την έκφραση «μικρά παιδιά», η οποία δημιουργεί στο μυαλό μας την εικόνα αθώων τριάχρονων μικρών. Στο εβραϊκό κείμενο υπάρχει ο συνδυασμός «νεαρίμ κτανίμ».
Η λέξη «νααρ» στη γλώσσα της Παλαιάς Διαθήκης δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ για βρέφη ή μικρά παιδιά. Με αυτόν τον όρο οι αρχαίοι συγγραφείς αποκαλούσαν νέους, νεαρούς υπηρέτες, πολεμιστές ή εφήβους ηλικίας δώδεκα έως τριάντα ετών. Στη Βίβλο με την ίδια λέξη αποκαλείται ο δεκαεπτάχρονος Ιωσήφ, ο τριαντάχρονος Ιησούς του Ναυή και ένα απόσπασμα έμπειρων πολεμιστών του Αβραάμ. Το δεύτερο στοιχείο του συνδυασμού, «κτανίμ», που μεταφράζεται ως «μικροί», στις σημιτικές γλώσσες δηλώνει κατώτερη θέση στην ομάδα ή υποτελή θέση, και όχι βρεφική ηλικία.
Ο ορθόδοξος βιβλιστής Α. Σ. Κάσκιν σε λεπτομερή μελέτη αυτού του αποσπάσματος αποδεικνύει πειστικά: ο Ελισαίος δεν αντιμετώπιζε καθόλου ανυπεράσπιστα μικρά παιδιά. Στον δρόμο είχε ξεχυθεί μια επιθετική συμμορία νέων, έφηβοι και νεαροί ηλικίας 15 έως 20 ετών. Ήταν μια συνεκτική ομάδα τοπικής νεολαίας, οργανωμένα σταλμένη ή συγκεντρωμένη για να κυνηγήσει τον προφήτη.
Ένα ειδωλολατρικό κέντρο στον χάρτη του Ισραήλ
Για να κατανοήσουμε την αιτία τέτοιου μανιώδους μίσους, πρέπει να κοιτάξουμε τον χάρτη των Αγίων Τόπων εκείνης της εποχής. Ο Ελισαίος κατευθυνόταν στη Βαιθήλ. Εκείνη την εποχή η Βαιθήλ ήταν το κύριο κέντρο ειδωλολατρίας του Βασιλείου του Ισραήλ. Εκεί ακριβώς ο βασιλιάς Ιεροβοάμ είχε στήσει τον χρυσό μόσχο, δημιουργώντας εναλλακτική λατρεία για να αποστρέψει τον λαό από τον ναό της Ιερουσαλήμ. Η Βαιθήλ ζούσε από ειδωλολατρικές θυσίες, εκεί άκμαζε η ιερατική κοινότητα, και οι κάτοικοι της πόλης μισούσαν ειλικρινά τους προφήτες του Αληθινού Θεού.
Η κραυγή της νεολαίας «ανέβα, φαλακρέ!» στο πρωτότυπο ακούγεται ως «αλά, καρέαχ». Το ρήμα «αλά» κυριολεκτικά σημαίνει «ανέβαινε».
Έτσι οι νεαροί ειδωλολάτρες υπαινίσσονταν χλευαστικά ένα πρόσφατο γεγονός — την πύρινη ανάληψη του προφήτη Ηλία στον ουρανό. Κορόιδευαν το μεγάλο θαύμα, φωνάζοντας στον Ελισαίο: «Ανέβα κι εσύ στον ουρανό! Εξαφανίσου από εδώ, ελευθέρωσε την πόλη μας από την παρουσία σου!».
Η δεύτερη λέξη, «καρέαχ», που μεταφράζεται ως «φαλακρός», αποτελούσε κραυγαλέα κοινωνική προσβολή. Στον αρχαίο Ισραήλ η φαλάκρα συνδεόταν με τη λέπρα ή με ειδωλολατρικά τελετουργικά πένθους. Φωνάζοντας αυτές τις λέξεις, το πλήθος χλεύαζε σκόπιμα την προφητική ιδιότητα του Ελισαίου, αρνούμενο του το δικαίωμα να κηρύττει τον Λόγο του Θεού.
Το μάθημα της προφητικής εξουσίας
Η έκταση της απειλής γίνεται κατανοητή αν προσέξουμε τον αριθμό σαράντα δύο. Το κείμενο αναφέρει ότι οι αρκούδες κατασπάραξαν σαράντα δύο ανθρώπους από τους επιτιθέμενους. Επομένως, το σύνολο του πλήθους ήταν ακόμη μεγαλύτερο. Ο προφήτης Ελισαίος βάδιζε μόνος σε έρημο δρόμο, και μπροστά του είχε ξεχυθεί μια εξαγριωμένη ορδή νεαρών φανατικών, που αριθμούσε πάνω από πενήντα άτομα.
Στον μοναχικό προφήτη επερχόταν πραγματικός θανάσιμος κίνδυνος. Το πλήθος των ειδωλολατρών σκόπευε να ξεκαθαρίσει βίαια με τον διάδοχο του Ηλία ή να τον εκδιώξει με ντροπή από την επικράτειά του. Ο Ελισαίος βρισκόταν στο κατώφλι μιας μεγάλης αποστολής. Αν υποχωρούσε μπροστά στην επιθετική ομάδα, η ποιμαντική του εξουσία στον Ισραήλ θα είχε καταστραφεί στην αρχή ακόμη της πορείας του.
Είναι σημαντικό να παρατηρήσουμε: ο Ελισαίος δεν εξαπέλυσε τα θηρία μόνος του. Καταράστηκε τους βλάσφημους εν ονόματι Κυρίου, δηλαδή παρέδωσε την κρίση στα χέρια του Θεού. Την τιμωρία εκτέλεσε ο ίδιος ο Δημιουργός. Σε μια κρίσιμη στιγμή της ιστορίας, όταν κρινόταν το ζήτημα της διατήρησης της πίστης στον Αληθινό Θεό ανάμεσα στους ειδωλολάτρες, ο Κύριος προστάτευσε τον προφήτη Του.
Αυτή η ιστορία της Παλαιάς Διαθήκης μας ωθεί σε μια στάση δέους απέναντι στον Λόγο του Θεού. Όταν εμβαθύνουμε στο πλαίσιο της Αγίας Γραφής, τα δύσκολα κείμενα παύουν να φαίνονται σκληρά, αποκαλύπτοντας την αυστηρή αλήθεια για τον αγώνα της πίστης ενάντια στην ασέβεια.
