«Θέλετε να τρώτε λουκάνικο – τρώτε»: γιατί στην ΟΕΥ καταργούν τη νηστεία
Λουκάνικο στη νηστεία της Κοιμήσεως, γάλα στη νηστεία των Χριστουγέννων, «ο καθένας ορίζει μόνος του τους κανόνες». Η οικονομία προϋποθέτει έναν κανόνα από τον οποίο παρεκκλίνουν. Εδώ δεν απομένει κανόνας καθόλου.
Στις αρχές Αυγούστου 2026, κατά τη διάρκεια της νηστείας της Κοιμήσεως με το νέο ημερολόγιο, ο κληρικός της ΟΕΥ Αλεξέι Φιλιούκ κατέγραψε ένα βίντεο στο οποίο καλούσε να τρώνε λουκάνικο. «Η νηστεία είναι προσευχή, είναι έργα ελέους, και όχι βραστό λουκάνικο, που δεν περιέχει τίποτα άλλο εκτός από σόγια», δήλωσε, και στο τέλος κάλεσε: «Πρωινιάστε, τρώτε βραστό λουκάνικο. Μην τρώτε ο ένας τον άλλον».
Σε άλλο βίντεο ο Φιλιούκ ήδη κόβει αυτό το ίδιο λουκάνικο.
Τι λέει η Εκκλησία για τη νηστεία
Η νηστεία είναι πνευματικός άθλος, είναι άσκηση, είναι η προσπάθειά μας στην πορεία προς τον Θεό. Νήστεψε ο Χριστός, νήστεψαν οι απόστολοι και οι πρώτοι χριστιανοί. Ήδη από την αρχαιότητα η Εκκλησία καθιέρωσε τακτική πειθαρχία νηστείας.
Ωστόσο, η Εκκλησία δεν περιόρισε ποτέ τη νηστεία στο διαιτολόγιο. Ήδη τον 4ο αιώνα ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας έγραφε: «Για την αξιέπαινη νηστεία δεν αρκεί μόνο η αποχή από τις τροφές… Η αληθινή νηστεία είναι η αποφυγή του κακού, η εγκράτεια της γλώσσας, η καταστολή της οργής, η αποκοπή των επιθυμιών, της κατηγορίας, του ψεύδους, της επιορκίας».
Σχεδόν το ίδιο λέει και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Τι ωφελεί, όταν απέχουμε από πτηνά και ψάρια, αλλά δαγκώνουμε και κατατρώμε τους αδελφούς;»
Φαινομενικά, το ίδιο επαναλαμβάνει και ο Αλεξέι Φιλιούκ: το κύριο είναι «να μην τρώμε ο ένας τον άλλον». Μόνο που στον Χρυσόστομο η λογική είναι ακριβώς αντίθετη. Δεν λέει: επειδή δεν πρέπει να «τρως τον πλησίον», μπορείς να τρως κρέας. Λέει ότι δεν αρκεί να αλλάξεις το τραπέζι, χρειάζεται να αλλάξεις τη ζωή σου, ώστε να ανταποκρίνεται στις εντολές του Θεού. Η πολυαιώνια εμπειρία της Εκκλησίας μαρτυρεί ότι η νηστεία χρειάζεται ακριβώς για να είναι ευκολότερος ο αγώνας κατά των παθών.
Η πατερική διδασκαλία προσθέτει την πνευματική εργασία στη σωματική νηστεία, και δεν αντικαθιστά το ένα με το άλλο. Ταυτόχρονα, η Εκκλησία δεν απαίτησε ποτέ από όλους τους ανθρώπους το ίδιο μέτρο εγκράτειας.
Ο όσιος Ιωάννης Κασσιανός ήδη τον 5ο αιώνα αφιέρωσε σε αυτό ξεχωριστό κεφάλαιο των «Θεσμών» του: «Περί του ότι ο ίδιος κανόνας νηστείας δεν μπορεί να τηρείται από όλους». Εξηγούσε ότι οι δυνάμεις των ανθρώπων διαφέρουν, επομένως το μέτρο της νηστείας εξαρτάται από την κατάσταση του σώματος, την ηλικία και άλλες περιστάσεις.
Ο άγιος Ιγνάτιος (Μπριαντσανίνοφ) τον 19ο αιώνα έγραφε ακόμη πιο συγκεκριμένα: «Όποιος ασχολείται με σωματικούς κόπους ή είναι τόσο αδύναμος σωματικά ώστε να μην μπορεί να αρκεστεί στη λήψη τροφής μία φορά την ημέρα, πρέπει να τρώει δύο φορές. Η νηστεία είναι για τον άνθρωπο, και όχι ο άνθρωπος για τη νηστεία. <…> Οι κανόνες νηστείας έχουν θεσπιστεί από την Εκκλησία με σκοπό να βοηθήσει τα τέκνα της, ως οδηγός για ολόκληρη τη χριστιανική κοινότητα. Ταυτόχρονα, έχει οριστεί για τον καθένα… να μην επιβάλλει στον εαυτό του νηστεία που υπερβαίνει τις δυνάμεις του».
Το 2022 ο Σέρβος Πατριάρχης Πορφύριος εξηγούσε: «Δεν έχει ο καθένας την ίδια σωματική δύναμη», επομένως η νηστεία δεν μπορεί να τηρείται από όλους με τον ίδιο τρόπο· ο λαϊκός, ειδικότερα, δεν πρέπει να αντιγράφει μηχανικά το μοναχικό μέτρο νηστείας. Ωστόσο, υπογράμμιζε ο πατριάρχης, «το πνεύμα της νηστείας πρέπει να είναι και να παραμένει το ίδιο για όλους».
Η αρχή που η Εκκλησία τήρησε σε όλες τις περιόδους της ιστορίας μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: το μέτρο της νηστείας μπορεί να διαφέρει, αλλά η ίδια η νηστεία δεν παύει να είναι υποχρεωτική ασκητική πράξη του χριστιανού.
Αλλά ο Αλεξέι Φιλιούκ και παρόμοιοι εκπρόσωποι της ΟΕΥ έχουν εντελώς διαφορετική ρητορική.
«Θέλετε να τρώτε – τρώτε»
Στις 24 Μαρτίου 2025, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, στην ερώτηση αν επιτρέπεται να τρώει κανείς λουκάνικο, ο Αλεξέι Φιλιούκ απάντησε: «Η νηστεία δεν είναι δίαιτα. Και μην κάνετε από αυτό κάποιον φανατισμό. Γι' αυτό, αγαπητοί, θέλετε να τρώτε – τρώτε… Τρώτε όταν σας αρέσει».
Να υπογραμμίσουμε: ο Φιλιούκ προτείνει να εγκαταλείπουν τη νηστεία στο φαγητό όχι όταν ο άνθρωπος έχει σωματικές αδυναμίες, ασθένεια, βαριά εργασία κ.λπ. Όχι, απλώς όταν του αρέσει.
Στις 8 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, ήδη κατά τη διάρκεια της νηστείας των Χριστουγέννων, ο Φιλιούκ εκφράστηκε για το γάλα: «Το γάλα του εμπορίου είναι σαν νερό. Τρώτε, μαγειρεύτε γαλακτοκομικά, δεν υπάρχει αμαρτία σε αυτό. Επινόησαν δίαιτες, αυτά είναι όλα από τους μοκσάντσι».
Παρεμπιπτόντως, ποιοι είναι οι «μοκσάντσι»; Οι Μόκσα είναι φινο-ουγγρικός λαός που κατοικεί ιστορικά κυρίως στην περιοχή του Βόλγα. Αλλά στη σύγχρονη ουκρανική ρητορική η λέξη αυτή χρησιμοποιείται ως υποτιμητική ή χλευαστική ονομασία για τους Ρώσους. Και εδώ τίθεται το ερώτημα – κατά τη γνώμη του Φιλιούκ, τη νηστεία τηρούν αποκλειστικά οι αδαείς Ρώσοι;
Αν κανείς δει επιδρομικά τα βίντεο του κληρικού της ΟΕΥ, δημιουργείται η εντύπωση ότι τη νηστεία στο φαγητό σχεδόν ποτέ δεν την τηρεί. Σε εθελοντική εργασία στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου ο Φιλιούκ σε νηστήσιμη ημέρα καλεί να τρώνε τυρί, στη νηστεία της Κοιμήσεως εμφανίζεται στο κάδρο με παγωτό, και στο τραπέζι του κοσμεί καπνιστό λουκάνικο.
Βεβαίως, θα μπορούσε κανείς να αποδώσει όλα αυτά στην εκκεντρικότητα ενός δημοφιλούς blogger. Διότι τυπικά ο Φιλιούκ είναι απλός «ιερέας» και δεν ανήκει στην ηγεσία της ΟΕΥ.
Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.
Πρώτον, έχει τεράστιο κοινό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που υπερβαίνει όλους τους επίσημους πόρους της ΟΕΥ μαζί: 1,3 εκατ. στο Facebook, 200 χιλιάδες στο YouTube, 800 χιλιάδες στο TikTok και 275 χιλιάδες στο Instagram. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους πιθανώς αντιλαμβάνονται τα λόγια του Φιλιούκ ως εκκλησιαστική διδασκαλία και τα ακολουθούν στη ζωή τους. Δεύτερον, η ηγεσία της ΟΕΥ τηρεί δημόσια σιωπή σχετικά με τις δηλώσεις του. Και, όπως γνωρίζουμε, η σιωπή είναι σημείο συγκατάθεσης. Και τρίτον, πολύ παρόμοια ρητορική ακούγεται και από άλλους εκπροσώπους της ΟΕΥ.
Για παράδειγμα, τον Απρίλιο του 2020 ο Αντρέι Ντούντσενκο ανέφερε ότι, εκτός από την πρώτη και την τελευταία εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, συνήθως τρώει ψάρι. Αυτό καθαυτό είναι προσωπική του υπόθεση. Αλλά να πώς το εξηγεί: «Θεωρώ ότι κάθε οικογένεια, κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να ορίζει μόνος του τους κανόνες νηστείας».
Ο Ντούντσενκο δεν είναι απλός ενοριακός ιερέας. Είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ορθόδοξης Θεολογικής Ακαδημίας του Κιέβου της ΟΕΥ και γραμματέας της Συνοδικής Θεολογικής-Λειτουργικής Επιτροπής. Αλλά η διαβεβαίωσή του «ο καθένας ορίζει μόνος του τους κανόνες νηστείας» είναι πολύ δύσκολο να συμβιβαστεί με την ίδια την έννοια της εκκλησιαστικής πειθαρχίας.
Ο άγιος Ιγνάτιος λέει: τους κανόνες ορίζει η Εκκλησία, και ο συγκεκριμένος χριστιανός πρέπει να τους αναλογίζεται με τις δυνάμεις του. Ο Ντούντσενκο αναποδογυρίζει αυτό: τους κανόνες ορίζει ο ίδιος ο χριστιανός. Αυτό δεν είναι πλέον οικονομία, διότι η οικονομία προϋποθέτει την ύπαρξη κοινού κανόνα, από τον οποίο για σοβαρούς λόγους είναι δυνατή η παρέκκλιση. Αλλά εδώ ο καθένας ορίζει μόνος του τους κανόνες.
Όταν η νηστεία εμποδίζει την Πρωτοχρονιά
Ήδη τον Δεκέμβριο του 2021, όταν η ΟΕΥ ζούσε με το Ιουλιανό ημερολόγιο, ο επικεφαλής αυτής της οργάνωσης Σεργκέι Ντουμένκο σε συνέντευξη στο «Ράδιο Ελευθερία» εξηγούσε πώς μπορεί κανείς να βγει από την κατάσταση όταν θέλει να γιορτάσει χαρούμενα την Πρωτοχρονιά, αλλά εμποδίζει η νηστεία των Χριστουγέννων. Τότε δήλωσε ότι για τις 31 Δεκεμβρίου και 1 Ιανουαρίου η Εκκλησία θα μπορούσε να «χαλαρώσει τη νηστεία ή να την καταργήσει εντελώς για δύο ημέρες».
Από την άποψη της ποιμαντικής οικονομίας τίθεται εδώ ένα προφανές ερώτημα: ποια ακριβώς ανθρώπινη αδυναμία απαιτεί την κατάργηση της νηστείας των Χριστουγέννων; Ασθένεια; Στρατιωτική θητεία; Βαριά σωματική εργασία; Εγκυμοσύνη; Όχι. Την κατάργηση της νηστείας απαιτεί η επιθυμία να διασκεδάσει κανείς άφθονα την Πρωτοχρονιά.
Είναι ενδιαφέρον ότι ο Σεργκέι Ντουμένκο έχει και αρκετά παραδοσιακές δηλώσεις για τη νηστεία. Για παράδειγμα, στις 30 Μαρτίου 2025 σε κήρυγμα έλεγε ότι η νηστεία είναι πρακτική κατά την οποία μέσω «εθελοντικής αυτοπεριορισμού» το σώμα και η ψυχή εξοικειώνονται με την εγκράτεια, και καλούσε επίσης να «υποτάσσουμε τον εαυτό μας όχι στις ακατάσχετες επιθυμίες μας, αλλά να ταπεινωνόμαστε ενώπιον του θελήματος του Θεού». Και τίθεται το ερώτημα: πότε μιλούσε ειλικρινά;
Ποια είναι λοιπόν η αιτία αυτής της περιφρονητικής στάσης απέναντι στη νηστεία από εκπροσώπους της ΟΕΥ και γιατί η ηγεσία αυτής της οργάνωσης αναλαμβάνει με τόση προθυμία τη διόρθωσή της;
«Ιερείς για τον λαό»
Στα σχόλια στο βίντεο του Φιλιούκ για το λουκάνικο ένας από τους θεατές έγραψε: «Επιτέλους σωστοί ιερείς. Για τον λαό. Θέλεις να πας στην εκκλησία».
Φυσικά, ένα σχόλιο δεν είναι γενική γνώμη, αλλά περιγράφει ωστόσο πολύ εύστοχα την ουσία των «καινοτομιών» στην ΟΕΥ σχετικά με τη νηστεία.
Η νηστεία δεν έχει σημασία, σημασία έχει να αρέσεις στους ανθρώπους. Και ο καλύτερος τρόπος να αρέσεις σε έναν άνθρωπο είναι να τον απελευθερώσεις από αυτό που τον βαραίνει.
Βαραίνει η νηστεία – άρα μπορεί κανείς να την ανακηρύξει «φανατισμό». Θέλει κανείς γαλακτοκομικά – άρα το γάλα του εμπορίου είναι «σαν νερό». Τον τραβά το λουκάνικο – άρα περιέχει «μόνο σόγια».
Και αυτό δεν έχει καμία σχέση με το έλεος και τη φιλανθρωπία. Είναι κοινή δουλοπρέπεια. Ή, για να εκφραστούμε με εκκλησιαστική γλώσσα, ανθρωπαρέσκεια.
Η πατερική διδασκαλία λέει για τη νηστεία: δεν μπορείς να σηκώσεις μεγαλύτερο μέτρο – σήκωσε μικρότερο, αλλά σήκωσε έστω κάτι. Η δουλοπρέπεια ισχυρίζεται διαφορετικά: θέλεις να τρως λουκάνικο – τρώγε.
Και το πρόβλημα εδώ δεν είναι μόνο η νηστεία. Ποιος γιατρός μας είναι πιο ευχάριστος – αυτός που μας περιορίζει στο αλκοόλ, τα γλυκά και τα αλευρένια, ή αυτός που τα επιτρέπει όλα; Αυτός που απαιτεί καθημερινές ασκήσεις, ή αυτός που μας επιτρέπει να περάσουμε αυτόν τον χρόνο στον καναπέ; Η απάντηση είναι προφανής. Αλλά θα ωφελήσει αυτή η επιλογή την υγεία μας;
Συμπεράσματα
Είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς χριστιανική ζωή χωρίς άσκηση: «…η Βασιλεία των Ουρανών βιάζεται, και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν» (Ματθ. 11:12). Η νηστεία είναι μία από τις μορφές πνευματικής εργασίας, και μάλιστα μία από τις πιο απλές και προσιτές. Και έχει θεσπιστεί καθόλου όχι για να βασανίζει άσκοπα τους ενορίτες.
Η Εκκλησία δεν απαίτησε ποτέ από όλους το ίδιο μέτρο νηστείας. Ο ένας μπορεί να νηστεύει αυστηρά, ο άλλος χρειάζεται ελαφρύνσεις λόγω ασθένειας, ηλικίας, βαριάς εργασίας ή περιστάσεων ζωής.
Αλλά ο σκοπός της εκκλησιαστικής οικονομίας ήταν πάντα να βοηθήσει τον άνθρωπο να σηκώσει τον κατά δύναμιν άθλο, και όχι να τον πείσει ότι ο άθλος δεν χρειάζεται καθόλου, ότι μπορεί να μην τον σηκώσει απλώς επειδή δεν θέλει.
Γι' αυτό ακριβώς οι δηλώσεις εκπροσώπων της ΟΕΥ ότι «θέλετε – τρώτε», ότι ο καθένας μπορεί να ορίζει μόνος του τους κανόνες νηστείας ή ότι οι εκκλησιαστικοί περιορισμοί μπορούν να καταργηθούν για χάρη της συνηθισμένης εορτής – αυτό είναι κάτι περισσότερο από ζήτημα λουκάνικου ή γάλακτος. Αφορά την αντίληψη ότι η εκκλησιαστική ζωή πρέπει να είναι βολική και άνετη, ότι δεν πρέπει να απαιτεί από τον άνθρωπο ιδιαίτερες προσπάθειες και δεν πρέπει να έρχεται σε σύγκρουση με τις συνήθειες και τις επιθυμίες του. Αυτό είναι εκδήλωση υποχώρησης στην πεπτωκυία ανθρώπινη φύση, προσπάθεια να αρέσει κανείς στο κοινό και να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερα «likes».
Αλλά ο απόστολος Παύλος έγραφε γι' αυτό ως εξής: «Εάν έτι ανθρώποις ήρεσκον, Χριστού δούλος ουκ αν ήμην» (Γαλ. 1:10).
