Ο απόλυτος κωδικός κατά του φόβου
Ο λόγος του αποστόλου Παύλου προς μια διχασμένη κοινότητα. Πνευματική θεραπεία κατά του πανικού, η σωτήρια δύναμη της αγάπης και η σταθερή ανδρεία μπροστά στο επερχόμενο χάος.
Το αποστολικό ανάγνωσμα της 13ης Κυριακής μετά την Πεντηκοστή (Α΄ Επιστολή προς Κορινθίους, κεφάλαιο 16, στίχοι 13–24) αποτελεί την τελική συγχορδία μιας από τις πιο ελεγκτικές επιστολές του αποστόλου Παύλου. Στους σύντομους τελευταίους στίχους, ο Παύλος οικοδομεί μια κατακόρυφο που συγκρατεί την κοινότητα από το χάος.
Κριτήριο της αληθινής σχέσης μέσα στην κοινότητα, κατά τη σκέψη του αποστόλου Παύλου, είναι η αγάπη: «Πάντα ὑμῶν ἐν ἀγάπῃ γινέσθω» (Α΄ Κορ. 16:14).
Για τον Παύλο η αγάπη δεν είναι συναίσθημα, αλλά οντολογική ιδιότητα του Θεού, φανερωμένη εν Χριστώ.
Αν στο 13ο κεφάλαιο είχε περιγράψει τον ύμνο της αγάπης, εδώ τον ανάγει σε απόλυτη επιταγή. Κάθε πνευματική πρακτική, ιεραρχική δομή ή θεολογική διαμάχη εκτός αγάπης χάνει τη σημασία της και καθίσταται αμαρτία.
«Εἴ τις οὐ φιλεῖ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, ἤτω ἀνάθεμα. Μαρὰν ἀθά» (Α΄ Κορ. 16:22). Το ανάθεμα εδώ δεν απευθύνεται σε όσους σφάλλουν σε δόγματα, αλλά σε όσους δεν αγαπούν τον Χριστό. Η αμαρτία είναι προδοσία της Αγάπης. Το Μαράν αθά (συριακό «ο Κύριός μας έρχεται» ή «Ναί, ἔρχου, Κύριε!») είναι ο αρχαιότερος λειτουργικός κωδικός της πρωτοχριστιανικής κοινότητας. Ο Παύλος ωσάν να υπενθυμίζει: η Εκκλησία ζει σε εσχατολογική ένταση. Όλη η ιστορία της κινείται προς το σημείο της Δευτέρας Παρουσίας. Η αναμονή του Κριτή νήφει την υπερηφάνεια και θέτει τέλος στις ενδοεκκλησιαστικές έριδες.
Θεραπεία κατά του πνευματικού νευρωτισμού
«Γρηγορεῖτε, στήκετε ἐν τῇ πίστει, ἀνδρίζεσθε, κραταιοῦσθε» (Α΄ Κορ. 16:13). Στην ελληνική γλώσσα αυτό ηχεί ως έκκληση για πολεμική σταθερότητα μπροστά στο επερχόμενο χάος. Η χριστιανική ανδρεία είναι αντίθετη από την αρχαία στωική υπερηφάνεια. Ο στωικός στηρίζεται στην αυτόνομη βούλησή του. Ο χριστιανός όμως είναι ανδρείος επειδή είναι ριζωμένος στην πίστη — δηλαδή στην εμπιστοσύνη στον Θεό.
Η κοινότητα της Κορίνθου ήταν βαθιά νευρωτικοποιημένη: συνεχώς συγκρίνονταν μεταξύ τους, αναζητούσαν «υπερπνευματικότητα», βίωναν κρίση ταυτότητας. Ο Παύλος τους προσφέρει τη δική του θεραπεία.
Πρώτον, η έκκληση «γρηγορεῖτε», η οποία ουσιαστικά αποτελεί τον βασικό νόμο της πνευματικής υγιεινής. Είναι απαίτηση συνεχούς αναστοχασμού: «Πού βρίσκεται τώρα ο νους μου; Τα κίνητρά μου είναι καθαρά ή υπαγορεύονται από το πληγωμένο εγώ μου;»
Δεύτερον, τα λόγια: «Ἀσπάσασθε ἀλλήλους ἐν φιλήματι ἁγίῳ» (Α΄ Κορ. 16:20). Σε μια διχασμένη, φιλονικούσα κοινότητα, ο Παύλος απαιτεί ένα σωματικό σημείο αποδοχής του ενός από τον άλλον. Αυτό είναι η ψυχοσωματική εδραίωση της συγχώρεσης. Δεν μπορείς να ασπαστείς τον αδελφό «εν αγίω φιλήματι» ενώ συνεχίζεις να δικάζεσαι μαζί του εκτός ναού ή να τον περιφρονείς για τις διαφορετικές του απόψεις.
Ενότητα μέσα στο μαινόμενο χάος
Αυτό το κείμενο του αποστόλου Παύλου μας αγγίζει και για άλλους λόγους. Τώρα, όταν η εξωτερική πίεση, οι εσωτερικές διαιρέσεις, η απειλή διωγμών και ο φόβος του πολέμου παραλύουν τη βούληση των ανθρώπων, ο απόστολος μας επαναφέρει στην πνευματική μας καρδιά. «Ἀνδρίζεσθε, κραταιοῦσθε», μην διαχωρίζετε τους ανθρώπους σε «δικούς» και «ξένους», μείνετε πιστοί στον Θεό ακόμα και όταν σας μισούν γι' αυτό.
Και η έκκληση «πάντα ὑμῶν ἐν ἀγάπῃ γινέσθω» σε συνθήκες πόλωσης και μίσους προς τους εχθρούς ηχεί ως ο μοναδικός τρόπος διαφύλαξης της ίδιας της οντολογικής ουσίας της Εκκλησίας. Αν εξαιτίας του φόβου, της προσβολής ή του μίσους εξαφανιστεί η αγάπη, τότε και η πίστη μας είναι μάταιη, και τη ζωή μας τη ζούμε άδικα.
Όταν εξωτερικές και εσωτερικές κρίσεις (είτε πρόκειται για σχίσματα στην Κόρινθο είτε για σύγχρονες καταστροφές) κατεδαφίζουν τα συνηθισμένα ερείσματα, η ψυχή του ανθρώπου παλινδρομεί φυσικά σε βασικούς αμυντικούς μηχανισμούς: επιθετικότητα, διχοτόμηση του κόσμου σε μαύρο και άσπρο, απομόνωση ή, αντίθετα, αναζήτηση ολοκληρωτικής συγχώνευσης με την ομάδα.
Ο Παύλος όμως μας προτείνει μια εναλλακτική οδό. Πρόκειται πρωτίστως για την υπέρβαση του νευρωτισμού μέσω της αποκέντρωσης του εγώ. Οι Κορίνθιοι υπέφεραν από αυτό που η σύγχρονη ψυχολογία θα αποκαλούσε ναρκισσιστική διόγκωση: μετρούσαν τα πνευματικά χαρίσματα, αναζητούσαν εκστατικές εμπειρίες για αυτοεπιβεβαίωση. Η έκκληση του Παύλου για αγάπη είναι μεταφορά της προσοχής από τους δικούς μας φόβους και βιώματα στον κύριο σκοπό και νόημα της ανθρώπινης ζωής. Η ψυχή του ανθρώπου αποκτά σταθερότητα όταν παύει να εξυπηρετεί το δικό του εγώ και αρχίζει να υπηρετεί ένα νόημα που τον υπερβαίνει.
Το θάρρος να στέκεσαι μπροστά στην πραγματικότητα
Ο απόστολος μας καλεί στο «θάρρος του είναι». Σε συνθήκες αβεβαιότητας ο άνθρωπος ενεργεί αντιδραστικά — τον κινεί ο φόβος. Η χριστιανική ανδρεία είναι η ικανότητα να αντέχεις την πραγματικότητα χωρίς να καταρρέεις σε πανικό ή μίσος. Είναι κατάσταση εσωτερικής αυτονομίας που γεννιέται από βαθιά εμπιστοσύνη στον Θεό. Ριζωμένος στην αγάπη, ο χριστιανός αποκτά αναλλοίωτη αντοχή απέναντι στο εξωτερικό χάος.
Ο Παύλος αφήνει την κοινότητα πρόσωπο με πρόσωπο μπροστά στην έσχατη επιλογή, όπου οι συμβιβασμοί είναι αδύνατοι.
Στην ουσία του, ο χριστιανισμός κατά τον Παύλο ανάγεται σε μια αυστηρή αλλά σωτήρια τριάδα: συνεχής εγρήγορση (νήψη), ριζωμένη εμπιστοσύνη στον Θεό (ανδρεία) και ολοκληρωτική πραγμάτωση της αγάπης ως του μοναδικού ιστού που συνέχει το είναι.
Το όριο των ανθρώπινων επίγειων ερίδων
Όταν καταρρέουν οι εξωτερικοί θεσμοί, όταν η ιδεολογική μανία επιχειρεί να διαρρήξει την Εκκλησία και την κοινωνία από μέσα, το τέλος της επιστολής ηχεί ως απόλυτος ψυχολογικός και πνευματικός προσανατολισμός. Υπενθυμίζει: σε έναν κόσμο охваченο από εντροπία και φόβο, νικά όχι αυτός που συσσώρευσε περισσότερους διοικητικούς πόρους ή επιχειρήματα στη διαμάχη, αλλά αυτός που διατήρησε την ικανότητα να «ανακουφίζει το πνεύμα» του πλησίον.
Το αδιάλλακτο «Μαράν αθά» του Παύλου είναι υπενθύμιση ότι το τέλος της ιστορίας έχει ήδη προαποφασιστεί.
Και ενόψει αυτού του τέλους, το μόνο που έχει οντολογικό βάρος είναι το μέτρο της ικανότητάς μας να αγαπάμε. Όλα τα άλλα είναι απλώς ο θόρυβος ενός κόσμου που παρέρχεται, χάλκινο κύμβαλο πάνω από το καμένο χωράφι της ανθρώπινης υπερηφάνειας.
