Μοναξιά κάτω από την ίδια στέγη
Οι σύζυγοι μπορούν να μοιράζονται για χρόνια την καθημερινότητα, να μεγαλώνουν παιδιά και να πηγαίνουν τακτικά στην εκκλησία, παραμένοντας ξένοι μεταξύ τους.
Συμβαίνει να κοιτάς μια οικογένεια απ' έξω και να χαίρεται το μάτι σου. Τα πιάτα είναι πλυμένα, το σπίτι τακτοποιημένο, τα παιδιά περιποιημένα και καλοντυμένα, και την Κυριακή όλη η οικογένεια στέκεται με ευπρέπεια στη Θεία Λειτουργία. Αν όμως κοιτάξει κανείς πίσω από αυτή την άψογη πρόσοψη, αποκαλύπτεται η άλλη της πλευρά. Οι άνθρωποι ζουν στο ίδιο σπίτι επί χρόνια, αλλά μοιράζονται μόνο τις δουλειές της κουζίνας και τις δόσεις του στεγαστικού δανείου.
Ο καθένας κλείνεται στον δικό του εσωτερικό κόσμο, χάνεται στην οθόνη του κινητού, στη δουλειά ή στις συζητήσεις με φίλους. Φαινομενικά κανείς δεν απατά κανέναν, δεν υπάρχουν καβγάδες με σπασμένα πιάτα, κι όμως στο ζευγάρι αισθάνεται κανείς ένα κρύο μέσα στη σιωπή δύο ξένων ανθρώπων που βρέθηκαν τυχαία στον ίδιο χώρο διαμονής.
Κάποια στιγμή ο ένας από τους συζύγους πιάνει τον εαυτό του να σκέφτεται: το να ζήσουν χωριστά φαντάζει βασανιστικό, αλλά και μαζί είναι τρομερά μόνος. Θέλοντας και μη αναρωτιέσαι: γιατί συμβαίνει αυτό σε ανθρώπους που κάποτε, μπροστά στο ιερό, υποσχέθηκαν να αγαπούν ο ένας τον άλλον μέχρι την τελευταία ημέρα;
Η αρετή της ευαισθησίας
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, σχολιάζοντας τα λόγια του αποστόλου Παύλου για την οικογενειακή ένωση, επισημαίνει ότι η Γραφή λέει: «Προσκολληθήσεται ὁ ἄνθρωπος πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ». Όχι απλώς «θα εγκατασταθεί δίπλα της» ούτε «θα διαχειρίζεται το κοινό νοικοκυριό». Ο άγιος τονίζει ότι το αρχαίο κείμενο χρησιμοποιεί τη λέξη «προσκολλάται», δηλώνοντας τον ύψιστο βαθμό ενότητας, όταν δύο ζωές συγκολλώνται σε ένα σώμα. Η συγκατοίκηση κάτω από την ίδια στέγη και η πνευματική προσκόλληση ο ένας στον άλλον είναι εντελώς διαφορετικά πράγματα, δεν συμφωνείτε;
Όταν ζουν από συνήθεια, κατά τον Χρυσόστομο, οι άνθρωποι με τον καιρό παύουν να θαυμάζουν ακόμη και τον απέραντο ουρανό, παρότι τις πρώτες ημέρες της δημιουργίας τον θαύμαζαν ακόμη και οι άγγελοι. Πόσο μάλλον έναν κοντινό άνθρωπο που τριγυρνά καθημερινά μπροστά στα μάτια μας; Η παρουσία του γίνεται ένα αυτονόητο σκηνικό.
Ο επίσκοπος θέτει στους συζύγους ένα απόλυτα σύγχρονο ερώτημα: για ποιο λόγο να περνάς όλη την ημέρα με φίλους, δίνοντας στη γυναίκα σου μόνο ένα μουντό βράδυ, και μετά να απορείς για τα παράπονά της; Και προσθέτει αμέσως μια απροσδόκητη σκέψη: αν η σύζυγος σου εκφράζει παράπονα, μην βιαστείς να θυμώσεις. Κατάλαβε ότι τα παράπονά της δεν προέρχονται από αναίδεια, αλλά από ζεστή αγάπη, από τον φόβο μήπως γίνει για σένα ένα τίποτα.
Η αποξένωση σχεδόν ποτέ δεν αρχίζει με καταστροφές. Φυτρώνει από τα μικρά. Στο Άσμα Ασμάτων της Παλαιάς Διαθήκης υπάρχει ένα δραματικό επεισόδιο. Ο αγαπημένος χτυπά την πόρτα αργά τη νύχτα, με τα μαλλιά του γεμάτα δροσιά της νύχτας. Κι η νύφη πίσω από την πόρτα διστάζει και συλλογίζεται: «έχω ήδη βγάλει το ένδυμά μου, πώς να το ξαναφορέσω; έχω πλύνει τα πόδια μου, γιατί να τα λερώσω στο πάτωμα;» Όταν τελικά αποφασίζει να ανοίξει, πίσω από την πόρτα δεν υπάρχει πια κανείς. Ο αγαπημένος έχει γυρίσει και έχει φύγει. Τον καλεί, αλλά δεν λαμβάνει απάντηση.
Αυτό είναι το ακριβέστατο πορτρέτο της οικιακής μας καθημερινότητας. Ο άνδρας θέλει να μοιραστεί τη χαρά του, κάποιες επιτυχίες ή επιτεύγματα, κι η γυναίκα τον διώχνει με μια χειρονομία: «Όχι τώρα, μου καίγεται το φαγητό». Συμβαίνει και η γυναίκα να αναστενάζει, να περιμένει στήριξη, κι ο άνδρας να χώνεται στην οθόνη: «Άσε με να ξεκουραστώ, κουράστηκα στη δουλειά».
Σύγχρονοι ερευνητές της οικογενειακής ψυχολογίας παρακολούθησαν επί χρόνια δεκάδες ζευγάρια και παρατήρησαν: οι σύζυγοι που διατήρησαν έναν ζεστό γάμο ανταποκρίνονται στα μικρά σημάδια προσοχής του άλλου — σε έναν τυχαίο αναστεναγμό, σε ένα σχόλιο «κοίτα έξω από το παράθυρο», σε μια χαμηλόφωνη ερώτηση — σε περίπου 86% των περιπτώσεων. Τα ζευγάρια, όμως, των οποίων οι οικογένειες διαλύθηκαν, αντέδρασαν σε τέτοιες προσκλήσεις μόνο στο 33% των περιπτώσεων. Σκοτώνουμε την εγγύτητα όχι καν με απιστίες, αλλά με εκατοντάδες αναπάντητα αιτήματα, όταν απλώς βαριόμαστε να σηκώσουμε τα μάτια από την οθόνη.
Το ημερολόγιο μιας γυναίκας της Παλαιάς Διαθήκης
Στη Γένεση υπάρχει η αφήγηση για τη δίκαιη της Παλαιάς Διαθήκης Λεία. Βρέθηκε σε γάμο με τον πατριάρχη Ιακώβ, όπου η καθημερινή πλευρά της οικογενειακής ζωής ήταν πλήρως εξασφαλισμένη. Έλειπε μόνο το κυριότερο — η αγάπη του συζύγου. Ο Ιακώβ προτιμούσε τη Ραχήλ.
Το πιο συγκινητικό, όμως, είναι τα ονόματα που δίνει η Λεία στους νεογέννητους γιους της. Στην ετυμολογία τους βρίσκεται ένα αληθινό ημερολόγιο γυναικείας μοναξιάς, γραμμένο στα περιθώρια της οικογενειακής καθημερινότητας. Γεννιέται ο πρωτότοκος και τον ονομάζει Ρουβήν, λέγοντας στον εαυτό της: «Ο Κύριος είδε την ταπείνωσή μου, γιατί τώρα θα με αγαπήσει ο άνδρας μου». Έρχεται ο δεύτερος γιος, ο Συμεών: «Ο Κύριος άκουσε ότι είμαι μισημένη». Γεννιέται ο τρίτος, ο Λευΐ: «Τώρα πια θα προσκολληθεί σε μένα ο άνδρας μου».
Κάθε φορά που έσφιγγε στην αγκαλιά της ένα βρέφος, η γυναίκα αυτή ήλπιζε ότι το νέο παιδί θα γινόταν η γέφυρα που επιτέλους θα έφερνε κοντά της την καρδιά του συζύγου. Αλλά ο άνθρωπος δεν μπορεί να δώσει στον άλλον αυτό που δεν έχει. Ο Ιακώβ έμενε ψυχρός.
Η καμπή έρχεται με τον τέταρτο γιο. Γεννιέται ένα αγόρι, και η Λεία ξαφνικά προφέρει εντελώς διαφορετικά λόγια: «Τώρα θα δοξολογήσω τον Κύριο». Και του δίνει το όνομα Ιούδας. Έπαψε να απαιτεί από τον σύζυγο την πληρότητα της αγάπης. Η Λεία έπαψε να ζητά από τον άνθρωπο αυτό που μπορεί να δώσει μόνο ο Δημιουργός. Στηρίχθηκε στον Θεό — και βρήκε εσωτερική αξιοπρέπεια. Παρεμπιπτόντως, από τη φυλή του Ιούδα προήλθε αργότερα το βασιλικό γένος του Δαβίδ, από το οποίο προήλθε ο Σωτήρας.
Όταν απαιτούμε από τον σύζυγο να γίνει για μας η μοναδική πηγή ευτυχίας, νοήματος και συναισθηματικής θαλπωρής, φορτώνουμε πάνω του ένα ανυπόφορο βάρος. Κανένας θνητός δεν είναι σε θέση να καλύψει όλες τις πνευματικές ανάγκες. Όταν παύουμε να περιμένουμε από τον άνδρα ή τη γυναίκα μας θεϊκή τελειότητα, φεύγει και η πικρία. Δημιουργείται η δυνατότητα να δούμε δίπλα μας όχι ένα ιδανικό, αλλά έναν ζωντανό, κουρασμένο άνθρωπο, που κι εκείνος δυσκολεύεται.
Μικρά βήματα προς την ενότητα
Στην ακολουθία του ορθόδοξου στεφανώματος ο ιερέας δεν παρακαλεί τον Θεό απλώς να ζήσουν δύο άνθρωποι κάτω από την ίδια στέγη. Η δέηση ακούγεται διαφορετικά: «Σύζευξον αὐτοὺς ἐν ὁμονοίᾳ, στεφάνωσον αὐτοὺς εἰς σάρκα μίαν». Βλέπουμε εδώ αιτήματα για ομόνοια και αλληλοσυμπλήρωση των συζύγων, ώστε ο άνθρωπος να μη μείνει μόνος σε όλη του τη ζωή.
Ο μητροπολίτης Αντώνιος του Σουρόζ έλεγε ότι συχνά δεν ξέρουμε να αγαπάμε, ξέρουμε μόνο να γευόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις. Μας αρέσει όταν μας διασκεδάζουν, μας παρηγορούν, μας προσέχουν. Η αληθινή αγάπη όμως αρχίζει εκεί όπου ο άνθρωπος είναι ικανός να σταθεί με θάρρος μαζί με τον άλλον μπροστά στον κόσμο και στον Θεό.
Η πνευματική εγγύτητα δεν γεννιέται σε μία συζήτηση στο τραπέζι της κουζίνας. Δημιουργείται από μικρά, σχεδόν ανεπαίσθητα βήματα.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συμβουλεύει τους συζύγους να προσεύχονται μαζί και έστω και κάπου-κάπου να συζητούν στο σπίτι για όσα διαβάστηκαν και ψάλθηκαν στην εκκλησία. Να ρωτούν απλώς ο ένας τον άλλον: τι θυμάσαι από σήμερα; Για τι προβληματίστηκες;
Δεν χρειάζεται να περιμένεις τον άλλον να κάνει βήμα προς εσένα — κάνε εσύ πρώτος. Ο Χρυσόστομος λέει: «εσύ αγάπα, εσύ εκπλήρωνε το καθήκον σου». Τουλάχιστον κλείσε το τηλέφωνο όταν ο σύζυγός σου μπαίνει στο δωμάτιο. Πάψε να παραμερίζεις τις ερωτήσεις και τις ανάγκες του. Δοκιμάστε να καθίσετε μαζί στη σιωπή, σε μια ζεστή ησυχία όπου ακούγεται μόνο το τικ-τακ του ρολογιού και η ανάσα του αγαπημένου προσώπου. Και τότε, μέσα από το ψυχρό τείχος της καθημερινότητας, θα ξεπροβάλει οπωσδήποτε το πρώτο βλαστάρι μιας αληθινής, βαθιάς ενότητας.
