Γολγοθάς μέσα στο πογκρόμ
Το φθινόπωρο του 1938 ο Εβραίος ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ ζωγράφισε τον Εσταυρωμένο Χριστό. Γύρω από τον σταυρό καίγονται συναγωγές και τρέχουν πρόσφυγες, ενώ ο ίδιος ο Εσταυρωμένος είναι σκεπασμένος με προσευχητικό σάλι.
Έχουμε συνηθίσει οι σταύρωσεις στους κοσμικούς πίνακες να περιβάλλονται από χρυσάφι και πορφύρα, από θρηνούσες γυναίκες και δακρυσμένους αγγέλους. Εδώ δεν υπάρχει τίποτε από αυτά. Μπροστά μας βρίσκεται ένας καμβάς σχεδόν εντελώς λευκός. Από ψηλά, διαγώνια, πέφτει μια πλατιά δέσμη ψυχρού φωτός, και μέσα στο φωτοστέφανό της, πάνω στον σταυρό, κρέμεται ο Χριστός. Αντί για το συνηθισμένο περίζωμα φορά ταλίτ – το ριγέ προσευχητικό σάλι που φορούν οι Ιουδαίοι στη συναγωγή. Πάνω από το κεφάλι Του υπάρχει επιγραφή στα εβραϊκά. Και γύρω μια πυρκαγιά.
Ο πίνακας ονομάζεται «Η λευκή σταύρωση». Ο Σαγκάλ τον ζωγράφισε στο Παρίσι στα τέλη του 1938, λίγο μετά τη Νύχτα των Κρυστάλλων, όταν σε όλη τη Γερμανία καίγονταν συναγωγές και λεηλατούνταν εβραϊκά σπίτια και καταστήματα.
Ο πίνακας που τον περιέφεραν σαν εγκληματία
Τι σημαίνει δίωξη, ο Σαγκάλ το γνώριζε από προσωπική πείρα. Το 1933 ο πίνακάς του «Μια πρέζα ταμπάκο», γνωστός και ως «Ο ραββίνος», αφαιρέθηκε από το μουσείο του Μάνχαϊμ και εκτέθηκε στη ναζιστική έκθεση «Εικόνες του πολιτιστικού μπολσεβικισμού». Σύμφωνα με μαρτυρίες των συγχρόνων, το έργο το περιέφεραν στην πόλη σε καρότσι, όπως τον κατάδικο προς εκτέλεση, και το κρεμούσαν στις προθήκες με εξευτελιστικές λεζάντες. Τον πίνακα τον ταπείνωναν δημόσια, σαν να ήταν ζωντανός άνθρωπος.
Το 1937 έργα του Σαγκάλ κατασχέθηκαν από γερμανικά μουσεία και τρία από αυτά παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Εκφυλισμένη τέχνη». Την ίδια χρονιά ο ζωγράφος πήρε επιτέλους τη γαλλική υπηκοότητα, που νωρίτερα του είχε αρνηθεί. Ζούσε στο Παρίσι, αλλά καταλάβαινε ότι η συμφορά που έρπει στην Ευρώπη, αργά ή γρήγορα, θα φτάσει και σε εκείνον.
Όταν ήρθαν τα νέα για τη Νύχτα των Κρυστάλλων, ο Σαγκάλ έπιασε το πινέλο. Και ζωγράφισε τον Γολγοθά.
Ο Χριστός με ταλίτ
Ας κοιτάξουμε τον καμβά πιο προσεκτικά. Η άκρη του ταλίτ, σαν μαντίλι, καλύπτει το κεφάλι του Χριστού – εκεί όπου έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε το ακάνθινο στεφάνι. Πάνω στον σταυρό, αντί για το λατινικό ακρώνυμο INRI, είναι γραμμένο στα εβραϊκά: «Ιεσούα χα-Νοτσρί Μέλεχ ха-Γιεχουντίμ» – «Ιησούς ο Ναζωραίος, ο Βασιλιάς των Ιουδαίων».
Εκεί όπου συνήθως στέκονται οι θρηνούντες, ο Σαγκάλ έβαλε σκηνές πογκρόμ. Καίγεται μια συναγωγή, από την οποία έχουν πεταχτεί στον δρόμο τα ιερά βιβλία. Φλέγονται τα σπίτια της πόλης, πλησιάζουν στρατιώτες με κόκκινες σημαίες. Πλέει μια βάρκα ξεχειλισμένη από πρόσφυγες. Βαδίζει ένας γέροντας με σάκο στην πλάτη – ο αιώνιος περιπλανώμενος, που τον διώχνουν από τόπο σε τόπο. Τρέχει μια μάνα, σφίγγοντας στην αγκαλιά της το παιδί της. Και πάνω από τον σταυρό, στον ουρανό, αιωρούνται Εβραίοι γέροντες και θρηνούν για όσα βλέπουν από κάτω.
Αρχικά στον πίνακα υπήρχαν και ναζιστικά σύμβολα: μια σβάστικα στο περιβραχιόνιο του στρατιώτη που βάζει φωτιά στη συναγωγή και μια πινακίδα «Ich bin Jude» – «Είμαι Εβραίος» – στον λαιμό του άντρα αριστερά. Αργότερα ο Σαγκάλ τα έσβησε, ώστε η εικόνα να γίνει πιο καθολική. Έκτοτε ο πίνακας μιλά όχι πια για συγκεκριμένους δήμιους, αλλά για τον πόνο των αθώων σε κάθε εποχή.
Γιατί ένας Εβραίος ζωγράφος χρειάστηκε τον σταυρό;
Η ερώτηση είναι εύλογη. Ο Σαγκάλ μεγάλωσε σε χασιδική οικογένεια στο Βίτεμπσκ και δεν σκόπευε να βαπτιστεί. Τις εντολές του Νόμου δεν τις τηρούσε αυστηρά, αλλά έλεγε στην εγγονή του: «Όταν ζωγραφίζω, προσεύχομαι». Τότε γιατί χρειάστηκε μια εικόνα που για πολλούς Εβραίους ήταν σύμβολο μιας ξένης και, κάποτε, εχθρικής πίστης;
Ο ίδιος ο ζωγράφος το εξηγούσε ως εξής: «Για μένα ο Χριστός συμβόλιζε πάντοτε τον αληθινό τύπο του Εβραίου μάρτυρα».
Σύμφωνα με τα λόγια του, έτσι είχε δει τον Χριστό ήδη το 1908, όταν στράφηκε για πρώτη φορά σε αυτή την εικόνα υπό την εντύπωση των πογκρόμ. Την πρώτη μεγάλη σταύρωση ο Σαγκάλ τη ζωγράφισε το 1912 – 26 χρόνια πριν από τη «Λευκή». Και το 1947, μιλώντας στη Νέα Υόρκη, έλεγε ότι οι «σταυρώσεις» στους δρόμους του Βίτεμπσκ και άλλων πόλεων «παίρνουν την τραγική όψη του ίδιου του Εσταυρωμένου Χριστού».
Ο Σαγκάλ μίλησε σε μια γλώσσα που ο χριστιανός θεατής δεν μπορούσε να μην καταλάβει. Η Ευρώπη έβλεπε να καίγονται οι συναγωγές, και ο ζωγράφος σαν να την ρωτούσε: βλέπετε ποιον σταυρώνετε ξανά; Άλλωστε και ο Χριστός ήταν Εβραίος.
Μια ακτίνα πάνω από την πυρκαγιά
Παρά την τραγικότητά του, ο πίνακας δεν είναι απελπιστικός. Το κύριο χρώμα του είναι το λευκό. Το φως χύνεται από ψηλά κατευθείαν πάνω στον Εσταυρωμένο. Στους πρόποδες του σταυρού, σύμφωνα με τις περιγραφές, καίει μια μενορά, ενώ το φως από έναν κύλινδρο της Τορά ανεβαίνει σε μια σκάλα προς τον σταυρό.
Ο Πάπας Φραγκίσκος αποκαλούσε τη «Λευκή σταύρωση» αγαπημένο του πίνακα. Το 2013 είπε γι' αυτήν: «Ο πίνακας αυτός δεν είναι σκληρός, αλλά γεμάτος ελπίδα. Ο πόνος εδώ απεικονίζεται με γαλήνη». Και πράγματι: μέσα στο χάος ο Χριστός είναι ακίνητος και ήσυχος. Γύρω όλα καίγονται και καταρρέουν, ενώ Εκείνος είναι ήρεμος μέσα στον ξένο πόνο.
Τον πίνακα τον δέχθηκαν διαφορετικά.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου και λίγο μετά από αυτόν πολλοί Εβραίοι έβλεπαν στη σταύρωση του Σαγκάλ σύμβολο μαρτυρίου, χωρίς κανένα μεσσιανικό νόημα. Αργότερα τα χριστιανικά μοτίβα στα έργα του άρχισαν να προκαλούν διαμάχες: κάποιοι κατηγόρησαν μάλιστα τον ζωγράφο ότι αποκήρυξε τον ιουδαϊσμό. Ένα μέρος των χριστιανών, από την πλευρά του, θεωρούσε αφελή τέτοιον χειρισμό ενός ιερού συμβόλου.
Από το 1946 ο πίνακας ανήκει στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου. Έχει μεταφερθεί αρκετές φορές στην Ευρώπη: το 2015 στη Φλωρεντία και στο Βατικανό, το 2024 στη Ρώμη.
Τι βλέπει εδώ ο χριστιανός;
Για τον Σαγκάλ ο Εσταυρωμένος Χριστός είναι πρωτίστως ένας Εβραίος μάρτυρας. Ο χριστιανός κοιτάζει τον Σταυρό διαφορετικά: πάνω του κρέμεται ο Θεός που έγινε άνθρωπος.
Κατά σάρκα ο Χριστός πράγματι ανήκε στον εβραϊκό λαό. Και συμπάσχει με κάθε αθώο διωκόμενο, επειδή Ο ίδιος διήνυσε μέχρι τέλους τον δρόμο του διωκόμενου.
Μόνο που ο Σαγκάλ σταματά τον χρόνο στον Γολγοθά. Το λευκό φως πέφτει στον σταυρό, αλλά τι θα ακολουθήσει δεν είναι γνωστό. Ο χριστιανός όμως γνωρίζει τη συνέχεια αυτής της ιστορίας: μετά το σκοτάδι της Μεγάλης Παρασκευής έρχεται το πρωί της Λαμπρής Αναστάσεως. Γι' αυτό για εμάς το φως που χύνεται πάνω σε αυτόν τον σταυρό είναι ήδη μια ανταύγεια του επερχόμενου Πάσχα.
