Μαχαιριά στην πλάτη: ποιος πραγματικά ανέτρεψε τον Τόμο το 2008;
Ο Βίκτορ Μπαλόγκα διηγήθηκε πώς ο Γιούσενκο έχασε το πατριαρχείο το 2008. Όμως τα ίδια τα γεγονότα της ιστορίας του δείχνουν προς έναν άλλον υπαίτιο – και προοιωνίζονται το σενάριο του 2018.
Ο Βίκτορ Μπαλόγκα, που διηύθυνε τη Γραμματεία του Προέδρου κατά τα έτη 2006–2009, διηγήθηκε μια ιστορία που είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς, αλλά και αδύνατο να αποκλείσει. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, το καλοκαίρι του 2008, παραμονές των εορτασμών για την 1020ή επέτειο του Βαπτίσματος της Ρωσίας, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος ήρθε στο Κίεβο με ουσιαστικά έτοιμη απόφαση για την ουκρανική αυτοκεφαλία. Και έφυγε με άδεια χέρια – μετά από μία μόνο συνομιλία στο προεδρικό γραφείο επί της οδού Μπανκόβα.
Η αφήγηση του Μπαλόγκα είναι πολύτιμη όχι τόσο για τη σενσασιοναλιστική της διάσταση (οι σχετικές φήμες κυκλοφορούν εδώ και καιρό), όσο για τις λεπτομέρειές της. Από αυτές διαμορφώνεται μια εικόνα που εξηγεί όχι μόνο τι συνέβη το 2008, αλλά και τι διαδραματίστηκε το 2018. Το πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι ότι σε αυτή την εικόνα υπάρχουν τουλάχιστον τρία σημεία που δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει.
Έξι μήνες διαπραγματεύσεων και οκτάωρα γεύματα
Σύμφωνα με τον πρώην επικεφαλής της Γραμματείας, όλη η προετοιμασία έπεσε στους ώμους του προσωπικά. Ο Γιούσενκο είχε αναθέσει το καθήκον να επιτύχει την άφιξη του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο οποίος, κατά την εκδοχή του Μπαλόγκα, δεν σκόπευε να έρθει απλώς έτσι: φέρεται να είπε ότι επιθυμεί να ιδρύσει πατριαρχείο στην Ουκρανία, αλλά για αυτό απαιτείται σοβαρή εργασία, και μόνο εάν όλα εξελιχθούν ομαλά θα πετούσε στο Κίεβο.
Όλη η εργασία διήρκεσε περίπου έξι μήνες. Ο Μπαλόγκα μετέφερε δύο φορές στην Κωνσταντινούπολη τον Φιλάρετο Ντενισένκο – την πρώτη φορά μαζί με τον επικεφαλής της ΥΑΠΚ Μεθόδιο Κουντριάκοφ, τη δεύτερη μόνο αυτόν. Οι συνομιλίες και τα γεύματα με τον Βαρθολομαίο διαρκούσαν επτά έως οκτώ ώρες συνεχόμενα. Εκεί, λέει ο Μπαλόγκα, και όχι στο Κίεβο, συζητήθηκε το πραγματικό σχήμα της μελλοντικής δομής. Σε αυτήν επρόκειτο να ενταχθούν η ΟΥΚ, η ΥΑΠΚ και η ΟΥΚ ΚΠ. Πατριάρχης της νέας αυτής Εκκλησίας επρόκειτο να γίνει ο Μητροπολίτης Κιέβου Βλαδίμηρος (Σαμποντάν).
Και εδώ αναδύεται μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Ο πρώην αξιωματούχος ισχυρίζεται ότι ο Μεθόδιος Κουντριάκοφ ρώτησε τον Βαρθολομαίο ποια θέση θα του αποδιδόταν στη νέα δομή. Μάλιστα, δήλωσε ότι είναι έτοιμος να γίνει ακόμη και απλός μοναχός – σε αντίθεση με τον Φιλάρετο, ο οποίος, κατά τη διατύπωση του Μπαλόγκα, απαιτούσε αποκλειστικά το πατριαρχείο. Ο Πατριάρχης απάντησε ότι αυτό είναι ανέφικτο, καθώς καμία Τοπική Εκκλησία δεν θα αναγνώριζε τέτοιον διορισμό. Φέρεται να συμβούλεψε τον Ντενισένκο να γίνει αναπληρωτής, και στη συνέχεια, όταν διεξαχθούν νέες εκλογές και ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος αποσυρθεί, θα φαινόταν τι θα γινόταν.
Δηλαδή προκύπτει ότι η κατασκευή που το Φανάρι συντόνιζε με το Κίεβο επί έξι μήνες δεν οικοδομούνταν γύρω από τον Φιλάρετο ούτε γύρω από τον Μεθόδιο, αλλά γύρω από τον κανονικό Μητροπολίτη Κιέβου. Και στους δύο ηγέτες των σχισματικών δομών προσφέρονταν δεύτεροι ή ακόμη και τρίτοι ρόλοι με αόριστη προοπτική «θα δούμε αργότερα». Ο Μεθόδιος, κατά τα λεγόμενα του Μπαλόγκα, συμφώνησε να παραχωρήσει τα πρωτεία στον Βλαδίμηρο, ενώ ο Φιλάρετος – όχι.
«Μετά από αυτό, για να εξεταστεί το ζήτημα στην Οικουμενική Σύνοδο, έπρεπε να υπογράψουν όλοι οι ιεράρχες – από επίσκοπο έως μητροπολίτη. Όλες οι δομές έπρεπε ομόφωνα να υπογράψουν τα έγγραφα. Όλοι υπέγραψαν», λέει ο Μπαλόγκα. Τα υπογεγραμμένα έγγραφα τα μετέφερε ο ίδιος προσωπικά στην Κωνσταντινούπολη.
Στη συνέχεια ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως ήρθε στην Ουκρανία, συναντήθηκε με τον Ουκρανό πρόεδρο, με αξιωματούχους, με τον Πατριάρχη Μόσχας Αλέξιο, και λίγο πριν την αναχώρησή του επισκέφθηκε για άλλη μια φορά τον Γιούσενκο στην οδό Μπανκόβα.
Αυτό που συνέβη εκεί φαίνεται τόσο εξωτικό, που δεν μπορούμε παρά να παραθέσουμε τα λόγια του Μπαλόγκα: «Οδήγησα τον Βαρθολομαίο στον πρόεδρο για ένα αποχαιρετιστήριο, εργασιακό βράδυ στο γραφείο του. Ο Βαρθολομαίος ευχαριστεί για τη θερμή υποδοχή, ο Γιούσενκο τον ευχαριστεί για την επίσκεψη. Ανταλλάσσουν ευγένειες, και ο Βαρθολομαίος λέει: "Κύριε Πρόεδρε, σε δύο-τρεις μήνες θα λάβετε το πατριαρχείο." Και ο Γιούσενκο απαντά: "Παναγιώτατε, είστε τόσο καλός, τόσο ευγενής, αλλά έχω ένα αίτημα – να ορίσετε πατριάρχη τον Φιλάρετο." Τότε ο Βαρθολομαίος σηκώνεται, χτυπά το ποιμαντορικό ραβδί στο τραπέζι – καθ' όλη τη διάρκεια μιλούσε ελληνικά, αλλά εκείνη τη στιγμή μεταπήδησε στα ρωσικά και είπε στον Γιούσενκο: "Ασχοληθείτε με τα καθήκοντά σας. Η πνευματικότητα είναι η δική μου έδρα. Μην ανακατεύεστε εκεί."»
«Καθ' όλη τη διαδρομή μέχρι το αεροδρόμιο έκλαιγε. Στο αεροδρόμιο έπεσε με το πρόσωπο σε μια γλάστρα, έτρωγε χώμα, λερώθηκε όλος με πηλό. Σηκώθηκε και είπε: "Σήμερα έγινε το μεγαλύτερο λάθος στην ιστορία της Ουκρανίας. Σήμερα, εξαιτίας ακατανόητων φιλοδοξιών, χάσαμε την ευκαιρία να δημιουργήσουμε πατριαρχείο στην Ουκρανία. Σας περιμένουν, σας περιμένουν μεγάλα προβλήματα. Σας περιμένουν, παραθέτω, πόλεμοι."»
Παραδεχτείτε ότι η εικόνα που περιγράφει ο Μπαλόγκα είναι εξαιρετικά ζωντανή και ακόμη και επική. Ο ίδιος ο πρώην αξιωματούχος, απαντώντας στο ερώτημα τι θα διόρθωνε αν είχε μηχανή του χρόνου, είπε σύντομα: «Θα παρακαλούσα τον πρόεδρο να σιωπήσει. Απλώς να σιωπήσει.» Σε αυτή τη φράση θα επανέλθουμε.
Η νύχτα στην οδό Πούσκινσκα
Λοιπόν, κατά τα λεγόμενα του Μπαλόγκα, ο Γιούσενκο ζήτησε από τον Πατριάρχη να τοποθετήσει επικεφαλής της νέας δομής τον Ντενισένκο. Αλλά γιατί ο πρόεδρος αποφάσισε εξαρχής να προβεί σε τέτοια έκκληση; Άλλωστε ο ίδιος διεξήγαγε διαπραγματεύσεις για έξι μήνες και γνώριζε άριστα ότι το Φανάρι δεν θα συμφωνούσε με την υποψηφιότητα του Φιλάρετου;
Σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, η καθοριστική συνομιλία δεν έγινε στην οδό Μπανκόβα, αλλά νωρίτερα και σε άλλο μέρος – στην οδό Πούσκινσκα, στην κατοικία του επικεφαλής της ΟΥΚ ΚΠ. Ο Βίκτορ Γιούσενκο πήγε εκεί αυτοπροσώπως, για να λάβει από τον Ντενισένκο τη συγκατάθεσή του στο σχήμα που είχε εκπονηθεί με την Κωνσταντινούπολη. Η συνομιλία παρατάθηκε σχεδόν μέχρι το πρωί.
Η θέση του Ντενισένκο ήταν απλή και απολύτως αμετακίνητη: συμφωνούσε στην ένωση της ουκρανικής ορθοδοξίας υπό έναν όρο – εάν του εγγυόνταν τον θρόνο του πατριάρχη της νέας Εκκλησίας. Δεν σκόπευε να γίνει ούτε αναπληρωτής, ούτε επίτιμος πρόεδρος, ούτε πρώτος μεταξύ ίσων με επιφυλάξεις. Τα επιχειρήματα ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης περιμένει και ότι μια τέτοια ευκαιρία μπορεί να μην επαναληφθεί δεν τον επηρέαζαν.
Βγαίνοντας τα χαράματα από το γραφείο του Φιλάρετου, ο πρόεδρος, σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, είπε με αγανάκτηση: «Αγιώτατε, σήμερα μαχαιρώσατε στην πλάτη την Ουκρανία.» Και αυτά δεν ήταν απλώς λόγια ειπωμένα εν θυμώ. Ο Γιούσενκο καταλάβαινε ότι χωρίς την υπογραφή του επικεφαλής του Πατριαρχείου Κιέβου ολόκληρη η κατασκευή της «ενιαίας ουκρανικής εκκλησίας» καθίστατο άνευ νοήματος. Και ακριβώς γι' αυτό αποφάσισε να επιχειρήσει τελικά να «περάσει» την υποψηφιότητα του Φιλάρετου κατά τη συνάντηση με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο.
Δηλαδή στην οδό Μπανκόβα ο Οικουμενικός Πατριάρχης δεν άκουσε απλώς μια ξαφνική «φιλοδοξία» του Ουκρανού προέδρου, αλλά τον όρο του Φιλάρετου Ντενισένκο, που μεταφέρθηκε μέσω του προέδρου της χώρας. Και χτύπησε το ποιμαντορικό ραβδί στο τραπέζι ακριβώς γι' αυτό.
Υπέγραψε άραγε η επισκοπή της ΟΥΚ;
Και εδώ φτάνουμε στο πιο ευάλωτο σημείο της αφήγησης του Μπαλόγκα. Ισχυρίζεται ότι το έγγραφο για τη δημιουργία της νέας δομής υπέγραψαν εκπρόσωποι όλων των πλευρών, δηλαδή και της ΟΥΚ.
Αλλά εάν οι γραπτές συγκαταθέσεις των ιεραρχών της κανονικής Εκκλησίας είχαν πράγματι ληφθεί, γιατί δεν έχουν δημοσιευθεί μέχρι σήμερα;
Πιθανότατα για έναν μόνο λόγο – κανείς δεν υπέγραψε τίποτα.
Το γεγονός είναι ότι το 2008 ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος απέστειλε επιστολή στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, στην οποία εξέφρασε ρητά την αντίθεσή του στο τότε συζητούμενο σενάριο – τη δημιουργία στην Ουκρανία πολλών παράλληλων ορθόδοξων δικαιοδοσιών, όπως αργότερα επιβεβαίωσαν στην ίδια την ΟΥΚ. Η λογική είναι απλή: εάν είχε πράγματι υπογράψει έγγραφο ένωσης με την ΟΥΚ ΚΠ και την ΥΑΠΚ, δεν θα απέμεναν παράλληλες δομές στην Ουκρανία.
Δηλαδή ο Μητροπολίτης επέκρινε τα σχέδια δημιουργίας μιας νέας «εκκλησίας» από την ΟΥΚ ΚΠ και την ΥΑΠΚ, η οποία θα συνυπήρχε παράλληλα με την ΟΥΚ. Προειδοποιούσε τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο ότι ένα τέτοιο βήμα μπορεί να ενισχύσει τα εθνοφυλετικά αισθήματα στις εκκλησιαστικές κοινότητες, να εμβαθύνει την πόλωση της κοινωνίας, να επαναφέρει τη χώρα σε σκληρή διαμάχη για ναούς και εκκλησιαστική περιουσία. Και κυρίως – το σχίσμα δεν θα θεραπευόταν ούτως ή άλλως, διότι μη κανονικές ομάδες με αξίωση αυτοκεφαλικού καθεστώτος θα παρέμεναν στη χώρα.
Το γεγονός ότι η ΟΥΚ δεν σκόπευε το 2008 να ενωθεί μηχανικά με τους σχισματικούς το παραδέχονταν και στο αντίπαλο στρατόπεδο. Ο ιστότοπος «Κίεβο Ορθοδοξία», αναλύοντας τα γεγονότα του 2008 από ρητά υπέρ-αυτοκεφαλικές θέσεις, διαπιστώνει ότι στις διαπραγματεύσεις με τον Μητροπολίτη Βλαδίμηρο δεν σημειωνόταν πρόοδος και ότι τα κύρια εμπόδια για το σχέδιο ήταν η θέση του και οι φιλοδοξίες του Ντενισένκο. Δηλαδή ακόμη και εκείνοι που θεωρούν το 2008 χαμένη ευκαιρία δεν ισχυρίζονται ότι η κανονική Εκκλησία υπέγραψε έγγραφα ένωσης.
Αλλά τίθεται το ερώτημα: ο Μπαλόγκα λέει σκόπιμα ψέματα ή τον ίδιο τον παραπλάνησαν; Το δεύτερο φαίνεται πιο πιθανό. Γύρω από τον Μητροπολίτη Βλαδίμηρο εκείνα τα χρόνια εργάζονταν άνθρωποι βαθιά εμπλεκόμενοι στο «αυτοκεφαλικό σχέδιο» – κυρίως ο γραμματέας του Αλεξάντρ Ντραμπίνκο, καθώς και ιερείς από τον κύκλο του τμήματος εξωτερικών εκκλησιαστικών σχέσεων της ΟΥΚ. Για έναν άνθρωπο από την οδό Μπανκόβα, που διεξήγαγε διαπραγματεύσεις μέσω αυτών των μεσαζόντων, οι προφορικές διαβεβαιώσεις «η επισκοπή είναι έτοιμη» μπορούσαν κάλλιστα να φαίνονται ως η ενοποιημένη θέση της Εκκλησίας. Όμως η θέση της Εκκλησίας εκφράζεται όχι στις διαβεβαιώσεις συμβούλων και γραμματέων, αλλά στις επιστολές του Προκαθημένου και στις αποφάσεις της Συνόδου. Και αυτά ακριβώς απουσίαζαν.
Η θέση του Μητροπολίτη Βλαδίμηρου: όχι «κατά της αυτοκεφαλίας», αλλά κατά της παραποίησής της
Εδώ είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος δεν τάχθηκε ποτέ κατά της πλήρους αυτοτέλειας της ΟΥΚ. Ήταν κατηγορηματικά αντίθετος στο να επισπευσθεί αυτή η πορεία. Η λογική του ήταν απλή: η αυτοκεφαλία έχει νόημα μόνο όταν αναπτύσσεται φυσιολογικά και δεν απειλεί με νέο σχίσμα. Η αυτοκεφαλία που αποκτάται με πολιτική απόφαση δεν είναι λύση του προβλήματος, αλλά επιδείνωσή του. Και αυτή τη θέση υιοθετούσε τότε σχεδόν ολόκληρη η επισκοπή της ΟΥΚ.
Ωστόσο, ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος δεν αρνήθηκε να επιλύσει το πρόβλημα του σχίσματος της ουκρανικής ορθοδοξίας. Τον επόμενο χρόνο, στο συνάξι (σύσκεψη) στην Κωνσταντινούπολη, απηύθυνε επιστολή προς όλους τους Προκαθημένους των Τοπικών Εκκλησιών, στην οποία ζητούσε το ζήτημα του ουκρανικού σχίσματος και του καθεστώτος της ΟΥΚ να επιλυθεί με τις κοινές τους προσπάθειες. Για αυτό το 2018 μίλησε ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο. Κατά τα λεγόμενά του, το ζήτημα αυτό τότε θάφτηκε – από ποιον και γιατί, δεν διευκρινίζει.
Ωστόσο μπορούμε να εξαγάγουμε ένα προφανές συμπέρασμα. Ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος προσπάθησε πράγματι να επιλύσει το ουκρανικό πρόβλημα. Αλλά με τρόπο εντελώς διαφορετικό από αυτόν που επιχείρησε ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος το 2008 και από αυτόν που «εφάρμοσε» το 2018. Ο Μητροπολίτης Βλαδίμηρος δεν ήταν αντίθετος στην αυτοτέλεια της Ουκρανικής Εκκλησίας – ήταν αντίθετος στο να ενωθεί η Εκκλησία με εκείνους που δεν είναι μέλη της. Και ακριβώς την ίδια θέση υιοθετεί ο διάδοχός του στον θρόνο του Μητροπολίτη Κιέβου.
